VPN, hay mạng riêng ảo (virtual private network), là một trong những công cụ mà nhiều người cài về nhưng không thật sự chắc nó làm gì. Có người nghĩ VPN khiến họ vô hình trên mạng. Người khác lại nghĩ nó chỉ dành cho dân văn phòng. Sự thật nằm ở khoảng giữa, và khi đã hiểu VPN hoạt động thế nào, bạn sẽ dễ quyết định hơn lúc nào nên bật nó lên.

Bài viết này giải thích bằng ngôn ngữ dễ hiểu VPN là gì, nó bảo vệ những gì, không bảo vệ những gì, và nói thật lòng, vài tình huống bạn có thể tắt nó đi.

VPN thực sự làm gì

Mỗi khi điện thoại, laptop hay TV của bạn lên mạng, lưu lượng của nó đi qua nhiều bên trước khi tới một trang web: mạng Wi-Fi bạn đang dùng, đơn vị vận hành mạng đó, nhà mạng của bạn, và cuối cùng là chính máy chủ của trang web hay app. Mỗi bên đều có thể thấy một phần thông tin về kết nối của bạn.

VPN tạo một đường hầm được mã hoá giữa thiết bị của bạn và một máy chủ VPN. Thiết bị bọc từng phần lưu lượng trong lớp mã hoá, gửi tới máy chủ VPN; máy chủ mở lớp bọc rồi chuyển tiếp ra Internet. Dữ liệu phản hồi quay về theo đúng đường đó.

Cách thiết kế này mang lại hai tác dụng thực tế:

  • Mạng nội bộ và nhà mạng thấy ít hơn. Họ thấy bạn đang kết nối tới một máy chủ VPN và lượng dữ liệu truyền đi bao nhiêu, nhưng không thấy lưu lượng của bạn hay bạn đang vào trang web nào bên trong đường hầm.
  • Các trang web thấy địa chỉ IP của máy chủ VPN thay vì IP của bạn. Địa chỉ IP công khai có thể để lộ vị trí gần đúng và nhà mạng của bạn. Khi bật VPN, các trang chỉ thấy địa chỉ của máy chủ mà bạn kết nối tới.

Trung tâm An ninh mạng Quốc gia Anh (NCSC) mô tả VPN theo cách tương tự trong hướng dẫn dành cho các tổ chức: kết nối mạng được mã hoá, bảo vệ "dữ liệu đang truyền" khi đi qua một mạng không đáng tin cậy.

VPN nằm ở đâu trên thiết bị của bạn

Trên điện thoại và máy tính hiện đại, VPN không phải mẹo vặt của trình duyệt mà hoạt động ở cấp hệ điều hành. Chẳng hạn trên Android, các app dùng một dịch vụ hệ thống để tạo giao diện mạng ảo. Tài liệu dành cho nhà phát triển Android giải thích rằng hệ thống sẽ xin phép người dùng trước khi cho một app thiết lập VPN, và hiện biểu tượng chìa khoá trên thanh trạng thái khi VPN đang hoạt động. Đó là lý do bạn thấy hộp thoại "Yêu cầu kết nối" trong lần đầu kết nối bằng một app VPN.

Tiện ích trình duyệt thì khác. Một tiện ích kiểu VPN thường chỉ hoạt động như proxy cho trình duyệt, nên các app bên ngoài trình duyệt không được bảo vệ. Nếu muốn bảo vệ mọi thứ trên thiết bị, hãy dùng app dành cho nền tảng đó.

Khi nào VPN thực sự hữu ích

Trên mạng Wi-Fi bạn không kiểm soát

Quán cà phê, sân bay, khách sạn và tàu hoả đều có Wi-Fi tiện lợi, nhưng bạn không biết mạng đó được vận hành cẩn thận đến đâu hay còn ai khác đang kết nối. Phần lớn trang web đã dùng HTTPS, giúp bảo vệ nội dung từng trang. VPN thêm một lớp nữa: nó giúp bên vận hành mạng không thấy bạn vào những trang nào, đồng thời bảo vệ các app hay dịch vụ cũ có thể không mã hoá đầy đủ. Bài hướng dẫn dùng Wi-Fi công cộng an toàn nói kỹ hơn về chuyện này.

Khi bạn không muốn nhà mạng thấy hoạt động duyệt web của mình

Nhà mạng thường thấy được các tên miền bạn tra cứu và các máy chủ bạn kết nối tới. Hướng dẫn Surveillance Self-Defense của EFF chỉ ra rằng loại thông tin này, thường gọi là siêu dữ liệu (metadata), có thể nói lên rất nhiều điều về một người ngay cả khi bản thân nội dung đã được mã hoá. VPN chuyển khả năng quan sát đó từ nhà mạng sang nhà cung cấp VPN, vì vậy việc chọn một nhà cung cấp bạn tin tưởng là rất quan trọng.

Khi bạn không muốn trang nào cũng thấy địa chỉ IP của mình

Địa chỉ IP công khai của bạn được chia sẻ với mọi máy chủ bạn liên lạc. Nó không phải địa chỉ nhà, nhưng có thể chỉ ra thành phố và nhà mạng của bạn. VPN thay địa chỉ đó bằng địa chỉ của máy chủ VPN. Bạn có thể xem ngay kết nối của mình đang để lộ những gì bằng công cụ IP của tôi là gì.

Khi bạn đi xa

Khi không ở nhà, VPN giúp bạn tiếp tục dùng một kết nối mã hoá quen thuộc trên bất kỳ mạng nào mà khách sạn hay địa điểm cung cấp, thay vì phải tin tưởng từng mạng mới một.

Những gì VPN không làm được

Hiểu rõ giới hạn cũng quan trọng không kém. VPN:

  • Không làm bạn trở nên ẩn danh. Nếu bạn đăng nhập một tài khoản, dịch vụ đó biết đó là bạn. Cookie, dấu vân tay trình duyệt và các phiên đăng nhập vẫn nhận diện được bạn.
  • Không ngăn được lừa đảo (phishing) hay mã độc. Một trang đăng nhập giả đi qua đường hầm thì vẫn là trang giả. Hãy cập nhật hệ thống, app thường xuyên và cẩn thận với các đường link, tệp đính kèm.
  • Không thay thế HTTPS hay mật khẩu mạnh. VPN bổ sung cho chúng. Hãy dùng mật khẩu riêng cho từng tài khoản và bật xác minh hai bước ở mọi nơi có thể.
  • Chuyển niềm tin đi chứ không xoá bỏ nó. Máy chủ của nhà cung cấp VPN xử lý lưu lượng của bạn. EFF khuyên trước khi dựa vào một VPN, bạn nên hỏi họ duy trì hoạt động bằng cách nào, mô hình kinh doanh là gì và hoạt động theo luật của những nước nào. EFF cũng nói thẳng rằng VPN không phải công cụ để ẩn danh.

Khi nào bạn có thể tắt VPN

Bạn không cần bật VPN từng giây trong ngày. Tắt nó đi là hợp lý khi:

  • Bạn đang ở mạng gia đình mà mình tin tưởng, và chỉ làm những việc vốn đã được mã hoá đầu cuối.
  • Một dịch vụ bạn cần dùng, như ngân hàng, tạm thời từ chối kết nối từ địa chỉ VPN. Hãy tắt VPN, làm xong việc rồi bật lại.
  • Bạn cần kết nối tới một thiết bị trong mạng nội bộ, như máy in hay máy chủ phát media tại nhà, mà cấu hình của bạn không cho truy cập nội bộ qua đường hầm.

Nếu thấy một trang web hoạt động bất thường, hãy thử máy chủ khác trước khi tắt hẳn VPN.

Nên tìm gì ở một VPN

Đây là danh sách kiểm tra ngắn gọn, thiết thực:

  1. Giao thức hiện đại. WireGuard là lựa chọn hiện đại được dùng rộng rãi. Bài WireGuard và các giao thức VPN hiện đại giải thích cách nó hoạt động.
  2. Chính sách ghi nhật ký rõ ràng. Đọc xem nhà cung cấp nói họ ghi lại những gì và không ghi những gì.
  3. Kill switch (tính năng tự ngắt Internet khi VPN rớt). Nếu đường hầm bị rớt, kill switch ngăn lưu lượng âm thầm rời khỏi thiết bị mà không được bảo vệ.
  4. Chống rò rỉ. Trình duyệt có thể để lộ địa chỉ IP của bạn qua WebRTC. Hãy kiểm tra bằng công cụ Kiểm tra rò rỉ WebRTC và đọc cách kiểm tra IP và rò rỉ WebRTC.
  5. Có app cho những thiết bị bạn thực sự dùng. Điện thoại, TV và máy tính, lý tưởng nhất là chung một tài khoản.

Cách VPNRice tiếp cận chuyện này

VPNRice có app cho Android, Android TV, iPhone và iPad, Windows, cùng tiện ích cho Chrome và Firefox chuyển lưu lượng trình duyệt của bạn qua máy chủ VPNRice (bản thân tiện ích không thêm lớp mã hoá; các trang bạn mở qua HTTPS vẫn được mã hoá đầu cuối). Các app có ba giao thức: WireGuard, RiceGuard (WireGuard kèm thêm lớp làm rối lưu lượng ở mức gói tin) và RiceGuardX (giao thức dựa trên TLS), cùng chế độ Tự động chọn giúp bạn. App Windows có WireGuard, RiceGuardX và Tự động.

Chỉ một chạm là bạn đã kết nối, và app tự chọn máy chủ trong số các máy chủ ở 35+ quốc gia. Các tính năng khác gồm chặn quảng cáo và trình theo dõi trong app (ở một số gói), kill switch (trên Android, tính năng này dùng cài đặt VPN luôn bật – Always-on VPN – của Android) và chọn app dùng VPN trên Android và Windows. Máy chủ VPNRice không ghi lại các trang web bạn truy cập, các truy vấn DNS hay lưu lượng của bạn.

VPN là một lớp bảo vệ đơn giản, hữu ích khi bạn biết nó bao quát những gì. Nếu muốn thử, bạn có thể tải VPNRice cho các thiết bị của mình và bắt đầu với gói Miễn phí.