Wi-Fi miễn phí có ở khắp nơi: quán cà phê, sân bay, khách sạn, tàu, thư viện và trung tâm thương mại. Nó tiện lợi, và phần lớn thời gian chẳng có chuyện gì xấu xảy ra. Nhưng mạng công cộng là mạng dùng chung với người lạ và do những người bạn không quen biết vận hành, nên đáng để tập vài thói quen đơn giản.

Bài này giải thích bằng ngôn ngữ dễ hiểu những rủi ro có thật, những gì vốn đã bảo vệ bạn, và một danh sách ngắn bạn có thể làm theo mỗi lần kết nối.

Wi-Fi công cộng khác gì

Ở nhà, bạn kiểm soát router, tự đặt mật khẩu và biết ai đang kết nối. Trên Wi-Fi công cộng, bạn chẳng có điều nào trong số đó:

  • Bạn không biết ai vận hành mạng, cũng không biết họ cấu hình và cập nhật cẩn thận đến đâu.
  • Bạn dùng chung mạng với mọi người xung quanh. Trên một mạng cấu hình kém, người dùng khác có thể nhìn thấy thiết bị của bạn hoặc thử kết nối tới nó.
  • Nhiều mạng công cộng để mở, tức là không có mật khẩu. Trên một mạng mở kiểu truyền thống, lưu lượng giữa thiết bị của bạn và điểm truy cập không được bản thân Wi-Fi mã hoá.
  • Ai cũng có thể tạo một mạng với cái tên nghe rất thật, như "Airport_Free_WiFi", rồi chờ người khác vào.

HTTPS đã bảo vệ bạn những gì

Tin tốt là phần lớn trang web và app ngày nay dùng HTTPS, giao thức mã hoá kết nối giữa thiết bị của bạn và trang web. Hướng dẫn Surveillance Self-Defense của EFF lưu ý rằng vì phần lớn lưu lượng web giờ đã được mã hoá bằng HTTPS, việc dùng VPN trên Wi-Fi công cộng không còn cần thiết với tất cả mọi người như trước.

HTTPS bảo vệ nội dung: các trang bạn mở trên một website, những gì bạn gõ vào biểu mẫu, tin nhắn và mật khẩu. Website còn có thể dùng HTTP Strict Transport Security (HSTS, định nghĩa trong RFC 6797) để bảo trình duyệt luôn dùng kết nối bảo mật tới trang đó, khiến kẻ xấu khó ép bạn xuống một kết nối không an toàn.

Điều HTTPS không che được là siêu dữ liệu (metadata). EFF giải thích rằng những bên nằm trên đường truyền thường vẫn thấy được tên miền bạn truy cập và thời điểm truy cập, cũng như kích thước trang và tệp. Trên Wi-Fi công cộng, "đường truyền" đó gồm cả bên vận hành mạng và có thể cả những người dùng khác nếu mạng thiết lập kém.

Những rủi ro có thật

Điểm phát Wi-Fi giả

Rủi ro thực tế nhất là vào nhầm mạng. Một điểm phát giả với cái tên đáng tin cho phép kẻ vận hành nó xem siêu dữ liệu của bạn, hiện trang đăng nhập giả hoặc tìm cách dụ bạn tải phần mềm độc hại. Hãy luôn xác nhận đúng tên mạng với nhân viên hoặc biển thông báo chính thức.

Trang đăng nhập Wi-Fi giả

Nhiều mạng công cộng hiện một trang đăng nhập (captive portal) trước khi cho bạn lướt web. Kẻ tấn công có thể giả mạo các trang này để thu thập địa chỉ email, mật khẩu hoặc thông tin thẻ. Trang đăng nhập thật của một quán cà phê hiếm khi đòi gì hơn việc đồng ý điều khoản hay nhập mã in trên hoá đơn.

App và dịch vụ không mã hoá

Không phải app nào cũng cẩn thận. App cũ, thiết bị thông minh và một số dịch vụ nội bộ có thể vẫn gửi thông tin không mã hoá. Trên mạng dùng chung, lưu lượng đó có thể bị lộ.

Thiết bị của bạn bị nhìn thấy

Nếu bật chia sẻ tệp hoặc khám phá mạng (network discovery), người khác trong cùng mạng có thể thấy thiết bị của bạn. Ở nhà thì không sao, nhưng ở phòng chờ sân bay thì không nên.

Nhìn trộm qua vai

Không phải rủi ro nào cũng mang tính kỹ thuật. Có người đứng sau nhìn trộm mật khẩu hay số thẻ của bạn là chuyện kinh điển ở những nơi đông người.

Bảo mật Wi-Fi thế hệ mới có ích, nếu có

Bản thân Wi-Fi cũng đang được cải thiện. Wi-Fi Alliance mô tả WPA3 là thế hệ bảo mật Wi-Fi hiện tại, và Wi-Fi Enhanced Open là cách mang lại mã hoá dữ liệu không cần xác thực cho người dùng trên mạng mở, tốt hơn các mạng mở truyền thống không có lớp bảo vệ nào. Việc hỗ trợ phụ thuộc cả vào mạng lẫn thiết bị của bạn, nên chưa thể trông chờ nó ở mọi nơi.

Danh sách việc cần làm khi dùng Wi-Fi công cộng

Trước khi kết nối

  • Xác nhận tên mạng với nhân viên hoặc biển thông báo in sẵn. Cẩn thận với những tên gần giống.
  • Cập nhật thiết bị và app. Trong các mẹo hàng đầu của NCSC có việc cài phần mềm và bản cập nhật app mới nhất, vì bản cập nhật vá các lỗ hổng bảo mật mà kẻ tấn công lợi dụng.
  • Tắt tự động kết nối với mạng mở, để điện thoại không lặng lẽ vào một mạng chỉ tình cờ trùng một cái tên phổ biến.
  • Tắt chia sẻ tệp và khám phá mạng. Trên Windows, hãy chọn hồ sơ mạng "Public" (công cộng).

Trong khi đang kết nối

  • Kiểm tra HTTPS trước khi gõ mật khẩu hay thông tin thanh toán. Trình duyệt sẽ hiện biểu tượng ổ khoá hoặc dấu hiệu tương tự.
  • Cảnh giác với trang đăng nhập đòi nhiều hơn mức cần thiết, như mật khẩu của các dịch vụ khác.
  • Tránh cài phần mềm hay bản cập nhật mà một trang của mạng Wi-Fi nhắc bạn tải về.
  • Dùng xác minh hai bước cho các tài khoản quan trọng. NCSC khuyên bật xác minh 2 bước (2SV), để chỉ riêng mật khẩu bị đánh cắp là chưa đủ.
  • Dùng mật khẩu mạnh và riêng cho email, một mẹo khác của NCSC, vì email có thể được dùng để đặt lại mật khẩu các tài khoản khác của bạn.

Khi dùng xong

  • Xoá mạng khỏi phần cài đặt Wi-Fi nếu bạn không quay lại nữa.
  • Đăng xuất tài khoản trên mọi máy tính dùng chung hoặc công cộng.

VPN giúp được gì trên Wi-Fi công cộng

VPN không thay thế các thói quen trên, nhưng thêm một lớp bảo vệ hữu ích trên những mạng bạn không tin tưởng. Khi bật VPN:

  • Bên vận hành Wi-Fi và người dùng khác chỉ thấy bạn đang kết nối tới một máy chủ VPN, chứ không thấy bạn vào những trang nào.
  • Các app không mã hoá đúng cách được bảo vệ trên đoạn từ thiết bị của bạn tới máy chủ VPN.
  • Trang web thấy địa chỉ IP của máy chủ VPN thay vì địa chỉ công khai của quán cà phê hay khách sạn.

EFF nói thế này: nếu bạn cần dùng một mạng công cộng mà bạn không tin tưởng, và bạn có một VPN đáng tin, thì VPN có thể hữu ích. Hãy cập nhật app VPN thường xuyên, như với mọi phần mềm bảo mật khác.

Kill switch (tính năng tự ngắt Internet khi VPN rớt) đặc biệt quan trọng trên Wi-Fi công cộng. Các mạng này hay rớt rồi kết nối lại, và kill switch ngăn lưu lượng rời thiết bị mà không được bảo vệ trong khoảng hở đó. Trên Android, app VPN có thể dùng cài đặt VPN luôn bật của hệ thống cùng với "Chặn kết nối không qua VPN"; theo Trợ giúp Android, hai tuỳ chọn này nằm trong phần cài đặt VPN.

Dùng VPNRice trên mạng công cộng

VPNRice được thiết kế đúng cho những tình huống hằng ngày như thế này:

  • Một chạm để kết nối. App tự chọn máy chủ trong số các máy chủ tại 35+ quốc gia.
  • Kill switch. Có trong các app; trên Android, tính năng này dựa vào cài đặt VPN luôn bật của Android.
  • Chặn quảng cáo và trình theo dõi. Tính năng chặn quảng cáo và trình theo dõi trong app, nếu gói của bạn có, giúp giảm các trình theo dõi bám theo bạn từ trang này sang trang khác.
  • Tự chọn giao thức. Chất lượng Wi-Fi công cộng rất khác nhau. Nếu một kết nối chạy không tốt, chế độ Tự động có thể chuyển sang giao thức khác (trên Android và Windows có cả RiceGuardX dựa trên TLS).
  • App cho các thiết bị của bạn. Android, iPhone và iPad, Windows, Android TV, cùng tiện ích cho Chrome và Firefox đưa lưu lượng của trình duyệt qua máy chủ VPNRice. Bản thân tiện ích không thêm lớp mã hoá (các trang bạn mở qua HTTPS vẫn được mã hoá đầu cuối), nên trên Wi-Fi công cộng, hãy bật app VPNRice đầy đủ, vì app mã hoá toàn bộ lưu lượng của thiết bị.

Sau khi kết nối, bạn có thể xác nhận lưu lượng đang đi qua VPNRice bằng công cụ IP của tôi là gì, công cụ này hiện trạng thái "Đã bảo vệ" hoặc "IP đang lộ", và chạy Kiểm tra rò rỉ WebRTC để kiểm tra trình duyệt.

Tóm tắt nhanh

Wi-Fi công cộng không mặc nhiên nguy hiểm, nhưng đó là mạng dùng chung và không rõ ai quản lý. Hãy xác nhận tên mạng, cập nhật thiết bị, dựa vào HTTPS, bật xác minh hai bước và tắt chia sẻ. Thêm một VPN bạn tin tưởng cho những mạng bạn không tin.

Sẵn sàng cho lần ghé quán cà phê tiếp theo? Tải VPNRice và bật lên trước khi vào mạng.